χορός σε στύλο [ουσ. αρσ.]

Ο χορός σε στύλο συγκροτείται ως υβριδική σωματική πρακτική, στην οποία ο κατακόρυφος άξονας λειτουργεί ταυτόχρονα ως σκηνικό αντικείμενο, ως όργανο εκγύμνασης και ως χορογραφικός συμπαίκτης. Το σώμα εγκαταλείπει το οριζόντιο επίπεδο του δαπέδου και αξιοποιεί την κατακόρυφη διάσταση του χώρου: ο χορευτής / η χορεύτρια αναρριχάται στον στύλο, στηρίζεται σε διαφορετικά ύψη και εκτελεί αναστροφές, με μοναδικό σημείο επαφής τη λαβή των χεριών, των ποδιών ή του κορμού. Η άρση από το έδαφος, η συγκράτηση του σωματικού βάρους με ίδια δύναμη και η ανεστραμμένη θέση του σώματος είναι τα γνωρίσματα που εντάσσουν το είδος στο πεδίο της ακροβατικής τέχνης και του εναέριου ακροβατικού χορού. Η τεχνική του οργανώνεται σε τρεις άξονες:

• τις στροφές γύρω από τον στύλο
• τις στατικές λαβές και στηρίξεις που απαιτούν ισομετρική δύναμη
• και τις επιδαπέδιες κινήσεις [floorwork] που εξασφαλίζουν τη ροή της κίνησης από το έδαφος προς το ύψος και αντιστρόφως.

Οι καταβολές του είδους παραμένουν αντικείμενο συζήτησης. Μέρος της βιβλιογραφίας ανάγει τη χρήση του κατακόρυφου στύλου στην ινδική πρακτική mallakhamb [μαλλαχάμπ], μαρτυρημένη από τον 12ο αιώνα, η οποία συνδυάζει στάσεις της γιόγκα, ακροβατικά και προπόνηση παλαιστών, καθώς και στον κινεζικό ακροβατικό στύλο [Chinese pole], που εντάχθηκε νωρίς στο ρεπερτόριο του τσίρκου. Άλλες προσεγγίσεις εντοπίζουν συγγένειες με ευρωπαϊκά λαϊκά δρώμενα γύρω από στύλο, όπως ο χορός maypole [μέιποουλ, γαϊτανάκι του Μάη] και το ισπανικό παιχνίδι της cucaña [κουκάνια]. Οι αναγωγές αυτές τεκμηριώνουν μορφολογικές αναλογίες, δεν συνιστούν όμως ευθεία γενεαλογία: πρόκειται για ανεξάρτητες παραδόσεις που αξιοποιούν το ίδιο σκηνικό αντικείμενο.

Η άμεση προϊστορία του σύγχρονου είδους ανήκει στη βορειοαμερικανική λαϊκή ψυχαγωγία του ύστερου 19ου αιώνα. Στα περιοδεύοντα πανηγύρια και τσίρκα οι χορεύτριες hoochie coochie [χούτσι κούτσι] εμφανίζονταν πλάι στους στύλους στήριξης της τέντας και σταδιακά ενσωμάτωσαν στην κίνησή τους λικνισμούς και περιστροφές γύρω από αυτούς, με στόχο την προσέλκυση του κοινού. Κατά τον μεσοπόλεμο η πρακτική μεταφέρθηκε στο βωντβίλ και στο μπουρλέσκ, ενώ μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο εγκαταστάθηκε στα καμπαρέ και στα νυχτερινά κέντρα, όπου συνδέθηκε στενά με το στριπτήζ. Η αποδέσμευση από το πλαίσιο αυτό συντελέστηκε από τη δεκαετία του 1990: επαγγελματίες χορεύτριες, όπως η Fawnia Mondey [Φώνια Μόντεϋ], ίδρυσαν σχολές που άνοιξαν το είδος στο ευρύ κοινό και το ανασημασιολόγησαν ως πρακτική ενδυνάμωσης, ενσώματης αυτογνωσίας και κοινοτικής συνοχής.

Σήμερα το πεδίο διακρίνεται σε τρεις κατευθύνσεις.

1. Ο αισθησιακός χορός σε στύλο [exotic pole] προκρίνει τη ρευστότητα και τη σαγήνη, με κινήσεις όπως το fireman spin [στροφή του πυροσβέστη] ή το chair spin [στροφή της καρέκλας], και ενδυματολογία που περιλαμβάνει υποδήματα με πλατφόρμα - κοθόρνους.
2. Ο αθλητικός χορός σε στύλο [sport pole] εστιάζει στη δύναμη και στην ακρίβεια της εκτέλεσης, με στάσεις όπως το invert [αναστροφή] και το flag [σημαία], εφαρμοστή αμφίεση για μεγαλύτερη πρόσφυση και εκτέλεση χωρίς υποδήματα· κωδικοποιημένα συστήματα βαθμολόγησης διέπουν σήμερα εθνικά και διεθνή πρωταθλήματα.
3. Ο καλλιτεχνικός χορός σε στύλο [artistic pole] συνθέτει χορό, ακροβατικά και θεατρικότητα. Οι φιγούρες οργανώνονται σε ενιαία χορογραφική σύνθεση με θέμα, εξέλιξη και ερμηνευτική πρόθεση, ώστε κάθε τεχνικό επίτευγμα να υπηρετεί ένα σκηνικό νόημα και όχι απλώς την επίδειξη δεξιοτεχνίας. Η μουσική επιλογή, το κοστούμι και η εκφραστικότητα του σώματος και του προσώπου συμμετέχουν ισότιμα στην αξιολόγηση των σχετικών διαγωνισμών.

Στις παραστατικές τέχνες το είδος εμφανίζεται σε πολλαπλά πλαίσια. Το νέο τσίρκο το αξιοποιεί συστηματικά, όπως στις παραγωγές του Cirque du Soleil [Τσίρκο του Ήλιου]. Στον σύγχρονο χορό, ο Olivier Dubois [Ολιβιέ Ντυμπουά] στη Révolution [Επανάσταση, 2009] τοποθετεί ένα σύνολο χορευτριών, καθεμία σε δικό της στύλο, και τις καλεί να περιστρέφονται αδιάκοπα επί δύο και πλέον ώρες υπό τους ήχους του Boléro [Μπολερό] του Maurice Ravel [Μωρίς Ραβέλ], σε διασκευή που επαναλαμβάνεται σε βρόχο. Ο τίτλος αξιοποιεί τη διπλή σημασία της λέξης, την περιστροφή γύρω από άξονα και την πολιτική εξέγερση. Ο χορογράφος αποσπά συνειδητά τον στύλο από τον αισθησιακό του συνειρμό και τον αντιμετωπίζει ως εργαλείο εργασίας: η παρατεινόμενη κίνηση εξαντλεί τις ερμηνεύτριες, καθιστά ορατό τον σωματικό μόχθο και μετατρέπει την ομαδική, σιωπηλή επιμονή τους σε πράξη συλλογικής αντίστασης. Η Eisa Jocson [Έιζα Τζόκσον], από την πλευρά της, επανεξετάζει κριτικά την ίδια κίνηση ως έμφυλη επιτέλεση. Στο λυρικό θέατρο, στη δημοφιλή μουσική σκηνή, στον κινηματογράφο και στην ελληνική θεατρική σκηνή ο χορός σε στύλο λειτουργεί ως σκηνοθετικό εργαλείο υπονόμευσης ή ανάδειξης του βλέμματος, γεγονός που τον καθιστά προνομιακό πεδίο μελέτης για τη θεωρία της επιτελεστικότητας.

Στην ίδια κατεύθυνση, η έρευνα τεκμηριώνει την παιδαγωγική και αναπτυξιακή αξία της πρακτικής: στη Βραζιλία διατυπώθηκε πρόταση διδακτικού μοντέλου για τη σχολική φυσική αγωγή, με έμφαση στη μη συμβατική σωματική άσκηση και στη συμμετοχή των μαθητών και των μαθητριών, ενώ η εφαρμογή του προσκρούει στην έλλειψη εξοπλισμού και στην ανεπαρκή επιμόρφωση των εκπαιδευτικών. Παράλληλα έχει αναδειχθεί η χοροθεραπευτική του διάσταση, ως μέσο επεξεργασίας τραυματικών εμπειριών και διαχείρισης ζητημάτων εικόνας σώματος.